همنوا | صبا مهدوی

مخاطب‌شناسی؛ حلقه مفقوده پروژه‌های فرهنگی

حبیب ایل‌بیگی، مدیرعامل موسسه سینماشهر، با صراحت اعتراف می‌کند که به دلیل «عدم ورود بخش خصوصی به ساخت سینما در شهرستان‌هایی که جمعیت بالایی ندارند»، چاره‌ای جز تبدیل مجتمع‌های فرهنگی به سینما نبوده است. این یعنی اولاً پروژه‌ای که امروز افتتاح می‌شود، از ابتدا با این آگاهی کلید خورده که بخش خصوصی برای آن صرفه اقتصادی ندیده است؛ ثانیاً همین ادبیات که «چاره‌ای جز تبدیل این مجتمع‌ها به سینما نداشتیم» نشان‌دهنده جایگاه سینما در این شهر و همچنین در رویکرد مدیریت تخصصی حوزه سینما است.

آمارهای ارائه‌شده نیز چشمگیر است: ۳۳ سالن سینما، ۹ هزار صندلی، ۱۴ استان و ۳۰ شهرستان. اما تجربه تلخ دهه‌های گذشته نشان داده که سینما در شهرهای کوچک، سرنوشتی جز فرسودگی تدریجی ندارد. یک پرس و جوی ساده نشان می‌دهد معدود دوستداران سینما در بستان‌آباد، با فاصله کم تا تبریز، ترجیح می‌دهند فیلم‌های موردعلاقه خود را در سالن‌های مجهزتر مرکز استان تماشا کنند.

۲۰۰ صندلی؛ از شوق امروز تا رکود فردا

بهره‌بردار سینما از ۵۰ تماس تلفنی در روز نصب بنر خبر می‌دهد و این را نشانه استقبال مردم می‌داند. بدون شک مردم بستان‌آباد، مانند هر شهر دیگری، از داشتن یک فضای فرهنگی جدید خوشحال هستند. اما آیا این هیجان و شوق اولیه، تضمین‌کننده حیات یک سالن سینما در بلندمدت است؟

آنچه در این میان نادیده گرفته شده، تفاوت میان «مطالبه فرهنگی» و «میل آنی به یک پدیده جدید» است. مطالبه سینما وقتی واقعی است که مردم برای تماشای فیلم، هزینه و زمان اختصاص دهند، نه صرفاً وقتی برای افتتاحیه صف بکشند.

سرنوشت محتوم سینماهای بی‌مخاطب

تجربه شهرهای مشابه نشان داده که این سالن‌ها پس از مدتی، به تدریج مخاطبان خود را از دست می‌دهند. درآمدزایی کاهش می‌یابد، سالن به محل برگزاری همایش‌های اداری تبدیل می‌شود، بعد به سالن جلسات محدود می‌گردد و سرانجام تجهیزات فرسوده و بنا کهنه می‌شود. 20 سال دیگر، همین سینمای تازه‌افتتاح، به عنوان یک بنای فرسوده، سربار مدیریت شهری خواهد بود.

عدالت فرهنگی یا نسخه‌ای همگانی برای همه؟

عدالت فرهنگی به معنای توزیع یکسان امکانات در همه شهرها نیست. عدالت یعنی هر شهر متناسب با بافت جمعیتی، موقعیت جغرافیایی و ذائقه فرهنگی ساکنان خود، از امکانات مناسب بهره‌مند شود. بستان‌آباد با فاصله ۶۰ کیلومتری تا تبریز و جمعیتی حدود ۵۰ هزار نفر، شاید به جای یک سالن سینمای ۲۰۰ نفره، به تقویت زیرساخت‌های دیگر فرهنگی نیاز داشت.

افتتاح سینما شهریار بستان‌آباد، اگرچه در ظاهر اتفاقی مبارک است، اما پرسش‌های جدی درباره رویکرد مدیریت فرهنگی کشور باقی می‌گذارد. تا زمانی که پروژه‌های فرهنگی با مطالعه دقیق نیازسنجی و تضمین حیات اقتصادی همراه نباشند، نه تنها عدالت فرهنگی محقق نمی‌شود، بلکه سرمایه‌های ملی نیز در مسیری نادرست به فرسودگی کشیده می‌شوند.

مردم بستان‌آباد شایسته بهترین‌ها هستند؛ اما بهترین‌ها لزوماً به معنای کپی‌برداری از امکانات شهرهای بزرگ نیست، بلکه به معنای تشخیص درست نیازها و پاسخ متناسب به آنهاست