همنوا | صبا مهدوی

منبت‌کاری، از هنرهای سنتی و ریشه‌دار ایران است که آثار آن از دیرباز در آثار هنری و قطعات کاربردی معماری ایرانی نظیر درب و پنجره و مبلمان، خودنمایی می‌کند. منبت‌کاری دارای قدمتی چندین هزار ساله است و منشا آغازین آن از شهرستان ملایر بوده است. به همین دلیل این شهر در سال 1391 به عنوان شهر ملی و پایتخت منبت ایران شناخته و سال 1398 نیز به عنوان «شهر جهانی مبلمان منبت» به ثبت جهانی یونسکو رسید.

هنر منبت در آذربایجان و تبریز، در سه دهه اخیر، با شمار اندکی از استادان پیشکسوت شناخته می‌شود؛ از جمله «یعقوب ابراهیم‌پور» استاد کهنه‌کار هنر منبت، مدرس دانشگاه و دارنده نشان عالی هنر است که سال‌هاست در یکی از واحدهای پایانه مرکزی تبریز، ضمن آموزش هنر منبت، میهمانان و مسافران را با این هنر سنتی آشنا می‌سازد. با استاد ابراهیم‌پور در یکی از روزهای پاییزی قرار گفتگو گذاشتیم. بزرگوارانه حضور ما را پذیرفت. چند هنرجوی جوان در کارگاه، با تمرکز و دقت وصف‌ناشدنی، مشغول کنده‌کاری روی قطعات چوبی بودند. نواخت قلم‌زنی و چکش با ریتم ظریف، نوید آفرینش آثاری ماندگار و چشم‌نواز می‌داد.

از استاد درباره پیشینه هنر منبت در تبریز می‌پرسم، ناگزیر به سال‌ها قبل بر می‌گردد و می‌گوید: زمانی که ما هنر منبت را در تبریز شروع کردیم، شاید یک یا دو نفر بودند که به این هنر می‌پرداختند. استادِ خود من، «آقای علی پوررادی» فرد معممی بود که 30 سال پیش در قم، منبت کار می‌کرد. می‌دانید که قم، از خاستگاه‌های منبت در ایران است. ایشان به من توصیه کرد که منبت کار کنم. مدتی نزد استاد بودم و بعد از آن، خودم کار را به صورت جدی پیگیری کردم. دبیر بازنشسته آموزش و پرورش هستم و حدود 30 سال است که در هنر منبت فعالیت دارم. بیشتر هنرجویانم الان خودشان استاد هستند و در شهرهای مختلف کارگاه و نمایشگاه دارند.

یک سوال اساسی که شاید حتی مخاطبان هنر نیز زیاد به آن توجه نداشته باشند، تفاوت هنر منبت و معرّق است. منبت، کار دو بعدی حجم است. یعنی اثر هنری، در درون قطعه، شکل می‌گیرد. اما در معرق‌کاری، قطعات بریده می‌شوند و مثل پازل کنار هم چیده می‌شود. بُعد در هنر معرق، با رنگ‌آمیزی صورت می‌گیرد. منبت، هنر خاص‌تری است و خواهان بیشتری دارد.

از نکات برجسته و کم‌نظیر در کارگاه استاد، حضور شماری از هنرمندان ناشنوا است که با همت و ذوق ستودنی، گام در مسیر هنر گذاشته‌اند. ابراهیم‌زاده در این خصوص می‌گوید: چند هنرجوی ناب دارم که اتفاقاً ناشنوا هستند و جزو بهترین‌ها هستند و چندین مقام کشوری دارند. حتی می‌توانم بگویم که از خود من هم بهتر کار می‌کنند.

نسل جدید چه تصوری از هنر سنتی دارد و به ویژه هنر منبت، چه سمت‌وسویی پیش گرفته است؟ ابراهیم‌پور خاطرنشان کرد:  از زمانی که CNC  شروع شد، دیگر کسی به هنر منبت بها نمی‌دهد. کار CNC  ارزان و سریع هست و همین باعث شده، منبت‌کاری در درآمدزایی، با مشکل مواجه شود. این هنر نیاز به حمایت دارد. من به هر دری زدم برای حمایت از این هنرجویان، متاسفانه به نتیجه‌ای نرسیدم.

منبت‌کاری، هنر گرانی است، بعلاوه قیمت چوب هم بالا است. چوب به حدی گران است که یک وسیله کوچک، کلی هزینه می‌بَرَد. حالا این هزینه‌ها و زمان‌بر بودن هنر منبت باعث می‌شود منبت‌کاری به صورت انبوه و فراگیر وارد طرح‌های مسکن‌سازی نشود. و البته، معدود افرادی هستند که ذوق دارند و برای این کار هزینه می‌کنند.

ابراهیم‌پور با تاکید بر این‌که صنایع دستی، بخشی از هویت ماست و حمایت از هنر باید در دستور کار نهادهای متولی باشد، به یکی از آثار هنری شاگردان خود اشاره می‌کند و می‌گوید: میز منبت‌کاری استانداری، از آثار مهدی ابراهیمی دخانی، هنرمند ناشنوا است. این میز را مرحوم شهید رحمتی وقتی در نمایشگاه صنایع دستی دیدند، برای استانداری خردیداری کردند. این میز در جشنواره صنایع دستی هم به بهترین رتبه دست یافت.

از استاد ابراهیم‌پور درباره جایگاه هنر منبت در کشورهایی نظیر ترکیه و جمهوری باکو می‌پرسم، می‌گوید: در این کشورها، بیشتر CNC کار می‌کنند و هنر دستی، به آن صورت، وجود ندارد. نمایشگاه‌هایی در این کشورها داشته‌ام که با استقبال مواجه شده است.

این استاد پیشکسوت، در پایان به اهمیت آرامش و تمرکز در هنر اشاره و متذکر می‌شود: من رمز توفیق در هنرهای سنتی به ویژه صنایع دستی را در حفظ اخلاق می‌دانم. آرامش و تمرکزی که در این هنر هست، کم‌نظیر است. همین باعث می‌شود هر هنرجو، افراد دیگری را هم با خود برای آموزش‌دیدن بیاورد.