همنوا | کریم میمنت‌نژاد
کوچه صابونچی در پشت مسجد صاحب‌الامر از آن جمله است که نشان می‌دهد صابون‌سازی سنتی در دوره‌ای از قاجار، در تبریز رایج بوده‌است. قالی‌بافی، دیگر صنعت سنتی تبریز از زمان قدیم بوده که در دو شکل انفرادی و کارخانه‌ای فعال بوده است و اصطلاح «دستگاه فرش» (فرش دستگاهی) نیز از همین دوران باقی مانده‌است. خاندان‌های بزرگی که در کار تولید فرش‌های دستباف بودند، هریک، چندین دار قالی در اختیار داشتند و از این خط تولید، فرش‌ تبریز را روانه بازارهای جهانی می‌کردند. مشابه کاری که فردی به نام «زیگلر» در زندان سابق تبریز (واقع در خیابان صائب امروز) انجام داده بود. تشکیلات زیگلر در این ایام، چیزی از یک کمپانی تمام‌عیار کم نداشت و حتی شعبه‌ای از آن، در سلطان‌آباد اراک فعال بود. 

جوراب‌بافی دیگر فعالیت صنعتی در تبریز سال‌های دور است. همین امروز نیز نام خانوادگی «جورابچی» از خاندان‌های اصیل و خوش‌نام تبریزی است. نکته جالب این‌که دستگاه جوراب‌بافی نیز با روش‌های ابداعی صنعتگران تبریزی ساخته شده‌است.

نخ‌ریسی و بافندگی و پشم‌ریسی، از صنایعی بودند که مشابه قالی‌بافی، در کارگاه‌های خانگی یا در یک فرم صنعتی، دایر بودند. پشم‌ریسی حاج رحیم قزوینی از جمله این کارخانه‌ها است که تصاویر آن در آرشیو بنده موجود است.

کارخانجات پارچه‌بافی و فوطه‌بافی نیز همزمان با آغاز روند صنعتی قاجار، در تبریز فعالیت دارند و هر دو نام خانوادگی نیز در تبریز همچنان رایج است. فوطه‌ به ترکی رایج، همان فیته است و در زبان فارسی «لُنگ» نامیده می‌شود. با تغییر کارکرد لُنگ، دستگاه‌های خود را ارتقا دادند و به حوله‌بافی روی آوردند. به تدریج با تکمیل‌شدن این دستگاه‌ها، کارخانجات حوله‌بافی در تبریز رواج یافت. طبق اسناد و تصاویری که از خاندان برق‌لامع - که در حوله‌بافی، صاحبنام هستند- بر جا مانده، صاحب‌کاران این خاندان، کار خود را از کارگاه‌های کوچک شروع کرده‌اند و آرام‌آرام به کارخانجات برق‌لامع رسیده‌اند.

سالامبورسازی‌ها و سماورسازی‌ها از دیگر صنایع قدیم تبریز است. یکی از کارخانجات سالامبورسازی‌ در محدوده پروژه هشت‌بهشت امروز واقع شده‌است. دباغی‌های قدیمی تبریز از دیگر زمینه‌های توسعه صنعتی این شهر است که بعدها به چرم‌سازی تبدیل می‌شود. چرم‌سازی خسروی، از جمله این واحدهای تولید چرم است که امروز به دانشگاه هنر تبریز تبدیل شده‌است.

کلام آخر اینکه تا پیش از دوران پهلوی و ورود صنایع ماشینی مدرن شهر تبریز در صناعت و تجارت قطب اصلی ایران بوده است و صنعت گران این شهر اعم از کاشی‌ساز و قیچی‌ساز و نجار و آهنگر و کبریت‌ساز و همه صنایع کوچکی که در بالا به ذکر آنها پرداختم حرفه و صنعت خور را به شکل هنرمندانه‌ترین حالت اجرا می‌کردند و ریشه در ارتباط محکم فعالیت های شغلی با خالق جهان و توکل بر او اساس ماندگاری هنرمندانه این آثار تا دوره اکنون است.