به گزارش همنوا، مدیرکل محیط زیست آذربایجان شرقی در بازدید از واحدهای فولادی عجب‌شیر می‌گوید: «اخطارهای قانونی جدی مبنی بر توقف فوری روند آلودگی هوا و لزوم استقرار سیستم‌های نوین کنترلی صادر شده است» و تأکید می‌کند که برای واحدهای متخلف، «اخطارهای کتبی و ضرب‌الاجل‌های قانونی» ابلاغ شده است. این جمله، در نگاه اول، نشان از عزم جدی برای مقابله با آلودگی دارد. اما وقتی آن را در کنار واقعیت میدانی شهر عجب‌شیر می‌گذاریم، تصویر دیگری شکل می‌گیرد.

صنعت تحمیلی و قربانی شدن بوم‌ساختار

تجربه‌های ملی و بین‌المللی نشان داده، در شهرهای کوچکی مثل عجب‌شیر، بناب و آذرشهر، اصرار بر توسعه صنعتی بی‌رویه (مانند صنایع فولاد) بدون توجه به ظرفیت اکولوژیک، نتیجه‌ای جز تخریب ندارد. مشکل اصلی این است که این شهرها به عنوان «قربانیان خاموش» توسعه کلان‌شهرها (مثل تبریز) عمل می‌کنند.

دگرگونی خصوصیت‌ها و ظرفیت‌های کوچک (شهرهایی که خصوصیت‌های بکر اقتصاد روستایی‌ را کمابیش حفظ کرده‌اند) روال مشخصی دارد:

 کشاورزی و باغداری کمرنگ می‌شود، زمین‌های زراعی و باغی تغییر کاربری می‌یابند،  صنایع آلاینده به دلیل زمین ارزان و نظارت محدودتر حریم شهرها را در اختیار می‌گیرند، جوانان کشاورزی و باغداری و دامپروری را دون جایگاه خود می‌دانند، صنعت و به تبع آن، نهادهای اداری، برای مدیریت صنعتی و اقتصادی جدید و همچنین برای پاسخ به نیازهای جدید اشتغال رونق می‌گیرد؛ و به طور کل، نتیجه این می‌شود که شهری که سرمایه اصلی‌اش طبیعت پاک بود، اکنون هم آلودگی یک کلان‌شهر را دارد و هم درآمد پایدار یک شهر صنعتی را پیدا نکرده است؛ و غم‌انگیزتر این‌که اصالت وجودی خود را نیز از دست‌رفته می‌بیند.

الگوهای موفق برای شهرهایی مثل عجب‌شیر

برخلاف تصور رایج، تجربه کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که راه نجات شهرهای کوچک، تبدیل شدن به «تبریز دوم» نیست، بلکه «هوشمند شدن در درون بوم خود» است. به عنوان مثال، در روستاهای تانزانیا، به جای تحمیل صنعت، تشکل‌های مالی خرد شکل گرفت. در این راستا، به کشاورزی که درخت بکارد یا آب را حفاظت کند، تسهیلات کم‌بهره داده می‌شود. نتیجه: حفظ طبیعت، همراه با افزایش درآمد.

 چین این مشکل را با الگوی گردشگری خلاق پیگیری می‌کند. روستاهایی در چین با حفظ معماری و باغ‌های خود، به بوتیک هتل و مقصد گردشگری کشاورزی تبدیل شدند و ثابت کردند ک استفاده از فناوری‌های نوین (پهپاد، آبیاری هوشمند) در کشاورزی سنتی، برای جوانان جذاب‌تر از کار در کارخانه است.

«جریمه مالی» یعنی «خرید مجوز آلودگی»

گزارش خبری اخیر درباره بازدید مدیرکل محیط زیست آذربایجان‌شرقی، از فعالیت ۲۱ واحد آلاینده و عدد «240» برای غلظت آلودگی هوای عجب‌شیر حکایت دارد. مقام مسئول که خود از مدیران و فعالان کارآزموده محیط زیست است، در این بازدید، از صدور اخطارهای قانونی جدی مبنی بر توقف فوری روند آلودگی هوا و لزوم استقرار سیستم‌های نوین کنترلی به واحدهای آلاینده خبر داده است، اما صرفاً تکیه بر «اخطار به واحدها» یا دریافت «عوارض آلایندگی» (مثل آنچه برای نیروگاه بناب انجام شده) یک اشتباه راهبردی قدیمی است. تجربه ویتنام نشان داده که جریمه مالی بدون اعمال محدودیت فیزیکی برای تولید، تنها به «خرید مجوز آلودگی» تبدیل می‌شود. طبیعت و سلامت مردم، کالایی نیست که بهای آن را بتوان پرداخت و به آلودگی ادامه داد.

چه اصراری داریم عجب‌شیر و بناب، «تبریز» شوند؟

راهکار اساسی برای رفع این چالش، بازتعریف مفهوم «مدرن بودن» در این شهرها است. در حالی که خود تبریزی‌ها (و به طور کل، اهالی کلان‌شهرها) از هر موقعیت تعطیلی‌ برای حضور در روستاها بهره می‌گیرند، چه اصراری داریم شهرهای کوچکی را که ذاتاً خصوصیت‌های روستایی دارند، به سمت «تبریز شدن» سوق دهیم.

شهرهایی مانند عجب‌شیر به جای رقابت با تبریز در صنعت فولاد، باید «برند شهر پاک» را تثبیت کنند. محصولات دامی و کشاورزی این منطقه به دلیل هوای پاک‌تر (حداقل در برخی فصول) باید قیمت بالاتری در بازار داشته باشند.

 جایگزینی جریمه با تعطیلی مشروط، یک راهکار اساسی دیگر است. تجربه موفق جهانی نشان می‌دهد که کارخانه آلاینده باید ضرب‌الاجل کوتاه (مثلاً ۳۰ روز) برای نصب فیلتر داشته باشد، در غیر این صورت بدون اغماض قطع برق و گاز شود.

اختصاص یارانه به کشاورزی قراردادی، باغداری مدرن و گردشگری طبیعی (به جای تخفیف مالیاتی به صنایع) می‌تواند یک ایده جایگزین باشد. تا زمانی که مردم به کارخانه به عنوان تنها کارفرما نگاه کنند، آلودگی ادامه خواهد داشت.

فضیلت در «چگونگی توسعه» است، نه «شهر بودن»

عجب‌شیر و بناب و آذرشهر و ... فرصت انتخاب دارند: یا قربانی الگوی توسعه اشتباه شود و باغ‌هایش تبدیل به واحد صنعتی بی‌هویت گردد، یا با بهره‌گیری از تجربیات موفق کشورهای مشابه، «فضیلت» را در پایداری، هوای پاک و کشاورزی هوشمند تعریف کند. توسعه واقعی یعنی بهره‌وری از داشته‌ها، نه رها کردن داشته‌ها برای رسیدن به چیزی که هرگز هویت این سرزمین نبوده است.