همنوا | صبا مهدوی

تبریز را بی‌جهت «شهر اولین‌ها» نمی‌نامند. این خطه که روزگاری کانون مشروطه و بستر تحولات سیاسی و هنری ایران بود، امروز نیز گنجینه‌ای عظیم از تاریخ، فرهنگ و تمدن را در دل خود جای داده است. از بناهای شاخص دوران ایلخانی و صفوی تا خانه‌های تاریخی قاجار و اسناد کم‌نظیر انقلاب مشروطه، تمامی این ظرفیت‌ها آذربایجان شرقی را به یکی از قطب‌های بی‌بدیل میراث فرهنگی در سطح ملی و بین‌المللی تبدیل کرده است.

با این همه، پرسش همیشگی این بوده: چرا با وجود چنین پشتوانه غنی، موزه‌های تبریز آن جایگاه واقعی خود را در سبد فرهنگی خانواده‌ها و سفرهای گردشگری پیدا نکرده‌اند؟ پاسخ را باید در کیفیت «ارتباط» جست. موزه‌ها صرفاً انبار اشیای کهنه نیستند؛ آنها آینه تمام‌نمای هویت یک مردم‌اند. اما این آینه گاهی به غبار کم‌توجهی، نبود روایت‌های جذاب و زیرساخت‌های فرسوده، تیره می‌شود. برای شکستن این فضا، گام نخست «آشتی دادن مردم با موزه‌ها» و ارتقای جایگاه این نهادهای فرهنگی از یک مکان بازدید خشک به یک مقصد زنده و پویای اجتماعی است.

در این میان، خبری که به تازگی از سوی رئیس امور موزه‌های آذربایجان شرقی اعلام شده، نویدبخش آغاز یک مسیر حرفه‌ای و اصولی است. دکتر غلامرضا یزدانی، که چهره‌ای آشنا و خردمند در عرصه میراث فرهنگی استان محسوب می‌شود، از شناسایی و تدوین پرونده ثبت ملی برای بیش از ۷۰ اثر منقول و منحصربه‌فرد خبر داده است. آثاری از موزه‌های ایلخانی مراغه، مشروطه تبریز، ارامنه تبریز، قاجار، قرآن و کتابت و شهرداری.

نکته قابل تأمل آنکه تا پیش از این، تنها ۳۵ اثر منقول از استان در فهرست ملی جای داشت، اما با ثبت پرونده‌های جدید در سال ۱۴۰۴، این شمار از مرز ۱۰۰ اثر فراتر خواهد رفت. دکتر یزدانی تأکید دارد که تمرکز این طرح بر آثار کمتر شناخته‌شده و در معرض خطر است، تا همزمان با حفاظت فیزیکی، مسیر پژوهش‌های علمی و معرفی عمومی نیز هموار شود.

بدون تردید، ثبت ملی یک شیء به تنهایی برای جذب مخاطب کافی نیست، اما سنگ‌بنای اساسی برای «هویت‌بخشی» و «ایجاد اعتبار» است. وقتی مردم بدانند یک اثر تاریخی دارای سند ملی و پشتوانه حقوقی است، ارزش آن را بیشتر درک می‌کنند. از سوی دیگر، این مستندنگاری دقیق، بستر را برای پژوهش‌های باستان‌شناسی و تاریخی فراهم می‌کند و به موزه‌داران امکان می‌دهد تا روایت‌های مستند و جذابی از هر شیء ارائه دهند.

با توجه به تجربه و دانش مدیر جدید موزه‌های استان، انتظار می‌رود در دوره مدیریت ایشان، شاهد تحولات مهمی در عرصه موزه‌داری استان باشیم؛ تحولاتی که تنها به ثبت آثار ختم نشود، بلکه به ارتقای کیفیت نمایش، آموزش نیروی انسانی، دیجیتال‌سازی، ایجاد تورهای روایت‌محور و در نهایت «مردمی‌کردن موزه‌ها» منجر گردد.

تبریز امروز بیش از هر زمان دیگری به یک جریان فرهنگی پویا نیاز دارد که سرمایه‌های تاریخی اش را به فرصتی برای توسعه گردشگری، آموزش و افتخارآفرینی جمعی تبدیل کند. گشایش پرونده ثبت ۷۰ اثر منقول، گامی مهم در این مسیر است، اما همچنان باید برای «آشتی مردم با موزه‌ها» از رسانه‌ها، معلمان، فعالان مجازی و نهادهای مدنی یاری گرفت. تبریز سزاوار آن است که موزه‌هایش چون روزهای پرغرور مشروطه، میزبان انبوه مشتاقان تاریخ باشد.