یکشنبه ۱ام مهر ۱۳۹۷ , Sunday 23rd September 2018

شهریور ۲۱ام, ۱۳۹۷

کد خبر : 177619

بررسی محتوایی یکی از جاودانه ترین اشعار عاشورایی شهریار

حسینه یرلر آغلار، گویلر آغلار

بيش از سي سال از سرايش شعر معروف «حسینه یرلر آغلار، گویلر آغلار» مي گذرد. شعري كه پس از سه دهه هنوز در كوچه و خيابان هاي شهر شنيده مي شود و ياد و خاطره شاعر بزرگ ايران زمين را با نام حضرت حسين بن علي عليه السلام پيوند مي دهد. به بهانه اين بهانه قصد داريم با نگاهي ديگر ويژگي هاي شاخص اين اثر را بيشتر مورد مطالع قرار دهيم.

بيش از سي سال از سرايش شعر معروف «حسینه یرلر آغلار، گویلر آغلار» مي گذرد. شعري كه پس از سه دهه هنوز در كوچه و خيابان هاي شهر شنيده مي شود و ياد و خاطره شاعر بزرگ ايران زمين را با نام حضرت حسين بن علي عليه السلام پيوند مي دهد. به بهانه اين بهانه قصد داريم با نگاهي ديگر ويژگي هاي شاخص اين اثر را بيشتر مورد مطالع قرار دهيم.

علی شهودی، شاعر، نوحه سرا و محقق ادبیات مرثیه به بررسی ابعاد محتوایی و تکنیکی این اثر ماندگار پرداخت:

 

شعر معروف «حسینه یرلر آغلار، گویلر آغلار» در ارديبهشت سال ۱۳۵۸ سروده شده است. قالب آن غزل و بحر آن «هزج مسدس محذوف»  (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) است. این شعر در دیوان ترکی شهریار با اشاره ای به نام مرحوم «دلریش اردبيلي» آمده است. شهريار در سروده ديگري نيز با تضمين از بيت معروفي از دلريش، به اين نوحه سراي معروف اداي احترام داشته است:

 

مَحرّم دير خانيم زينب عزاسی

بيزی سسلير حسينين كربلاسی

 

يولی باغلی قاليب دشمن الينده

داها زوارينين يوخ سس صداسی

 

«بوگون كرب و بلا ويران اولوبدی

حسين اؤز قانينا غلطان اولوبدی»

 

كه بيت سوم آن چنان كه گفته شد از مرحوم دلريش است. اما در شعر «حسینه یرلر آغلار، گویلر آغلار» اين اشاره فقط جهت اداي احترامي دوباره به دلريش است و گاه اين تصور را در ذهن خواننده ايجاد مي كند كه شهريار در اين اثر نيز از شعر دلريش استقبال كرده است و كمتر كسي است كه بداند استاد شهريار در سرايش اين غزل از نوحه سرايي به نام «عبدالحسين خازن» تضمين كرده است.

مرحوم عبدالحسين متخلص به «خازن» از شاعران دوره مشروطه و اهل «محله کوچه باغ» تبریز بود و با بزرگاني چون «باقرخان» (سالار ملی) و «شیخ محمد خیابانی» دوستی و مراوده ای داشته است. خازن سواد آنچنانی نداشت. اما صفای باطن و عشق به آل الله از او شاعری توانمند ساخته بود.

از معروف ترین اشعار خازن  نوحه ای است که گويا شاعر در سفر به کربلا با دیدن رود فرات سروده شده و در ظهر عاشورا خوانده می شود:

 

آخدون عالمده ندن کوه و بیابانه فرات

اولمادون قسمت حسینه دونسن قانه فرات

 

با ذكر ابياتي از شعر خازن -كه شهريار بيت نخست آن را تضمين كرده است- به بررسي ويژگي هاي شعر معروف شهريار مي پردازيم:

 

حسینه یرلر آغلار گویلر اغلار

بتول و مرتضی پیغمبر آغلار

 

اولوپ ماتم سرا عالم حسینه

محرمدور، بو عالم یکسر آغلار

 

غبار غم توتوپ کون و مکانی

باتوپ یاسه، هامی خشک و تر آغلار

 

سوسوزلار نالاسی توتموش فضاسی

باشی اوسته شه بی یاور آغلار

 

فرات اوسته توشوپ بیر سرو قامت

باشی اوسته شه بی یاور آغلار آغلار

 

علمدارین گولی الدن توشنده

علم آغلار شه آغلار لشگر آغلار

 

اولوپدور «خازن»ین روز ازلده

حسین آدی دینده ازبر آغلار

 

«شعر از عبدالحسين خازن»

 

تاثير سليقه شعري مردم عام بر شعر:

مصرع دوم بیت ششم شعر خازن (علم آغلار شه آغلار لشگر آغلار) با توجه به قدرت و لحن حماسیي که دارد، امروزه در ادامه شعر  شهریار خوانده مي شود و عموم عزاداران آن را بيتي از ابيات استاد شهريار مي پندارند، که این، نشان دهنده تاثیر انتخاب و سلیقه عامه مردم در شعر است که گاه مستقل از شاعر عمل کرده و در خدمت حس و حال شعر قرار می گیرد.

 

يك اثر چند وجهي با تلميح هاي متعدد:

نوحه ها و اشعار عاشورایی اغلب روایی هستند. به این ترتیب که ممکن است شاعر، یک اتفاق مشخص مثل خروج امام و اهلبیت علیهم السلام از مدینه، ورود به کربلا ، قضیه حر و … را در طول شعر توصیف كند. همان طور كه اين شعر خازن نيز در حال و هواي عصر عاشورا بوده و از قديم بيشتر در مراسم شام غريبان حضرت سيدالشهدا عليه السلام خوانده مي شد. اما استاد در اين شعر با استفاده از یک ردیف خاص (آغلار) تلمیح های مختلف را به یکدیگر پیوند داده است.  تلميح هايي از قبيل:

پيراهن معروف امام (ع):

حسینون  کوینگی زهرا الینده

چکر قیحا قیامت محشر آغلار

 

شهادت طفل شش ماهه امام  و آشفتگي و اختلاف در ميان لشگريان يزيدي:

آتاندا حرمله اوخ کربلاده

گوریدون دشمن آغلار لشگر آغلار

 

حسرت رباب از شيري كه پس از شهادت طفلش از سينه تراويد:

رباب، نیسگل دوشونده سود گورنده

علیِّ اصغری  یاد ایلر آغلار

شهادت حضرت علي (ع):

علی، شقق القمر، محراب تیلیت قان

قولاق ویر، مسجد اوخشار منبر آغلار

 

و در خاتمه شعر، از نام یک شخصیت تاریخی، حماسی (مالک اشتر) به عنوان قافیه استفاده مي شود و به اين ترتيب ضرباهنگ شعر در خدمت مفهوم قرار گرفته و عنصر «عاطفه» بر «حماسه» غلبه می کند:

علی دن «شهریار» سن بیر اشاره

قوجاقلار قبری مالک اشتر   آغلار

 

عدم محدود شدن به يك مناسبت خاص:

شعر خازن با توجه به محتوا و موضوع واحد آن، از قدیم فقط در مراسم شام غریبان امام حسین (ع) خوانده می شد و با تمام زیبایی که داشته است، معمولا بیش از دو سه بیت نخست آن ارائه نمی شد اما شهریار با استقبال و تضمینی که از آن کرده است، اثر محکم تر و قوي تر آفريده است. به طوري كه پس از سرايش آن، عزاداران حسيني علاقه بيشتري به استفاده از آن نشان دادند.  ضمن این که شعر شهریار – با توجه به ویژگی تنوع موضوعی که در بیت های مختلفي كه اشاره شد- مختص مناسبت خاصی نبوده و معمولا در طول دهه اول محرم خوانده می شود.

 

پيوند عاطفه و باور مذهبي شاعر:

یکی از شاخص ترین ویژگی های زبان ترکی، بار عاطفی عمیقی است که حتی در برخی اصطلاحات و مکالمات روزمره این زبان نیز نهفته  است. ویژگیی که گاهی حتی می تواند شعر ترکی از آرایه هایی نظیر تشبیه، استعاره، تلمیح و … بی نیاز کند. شهریار برخی از این کلمات را در شعر فارسی خود مطرح می کند و از امتیاز یک زبان برای عمق بخشیدن به یک زبان دیگر استفاده می کند. نظیر واژه «وای» که ماخذ ترکی داشته و شاعر در نیمایی معروف «ای وای مادرم» به بهترین نحو از آن بهره گرفته است. در این غزل، این عنصر مهم با باورهای مذهبی شاعر پیوند می خورد و تاثیری دوچندان بر مخاطب می گذارد.

به عنوان عبارت «کور اولموش» یک نفرین کاملا مصطلح و رایج در زبان ترکی است که امروزه نیز ممکن است در مورد اطرافیان مان به کار ببریم. از طرف دیگر آن چه معمول است این است که «لعنت» مختص سرزنش اموات خبیث و «نفرین» مختص افراد زنده است.  اما شهریار با به کار گیری همین نفرین پیش پا افتاده برای یک شخصیت منفور تاریخی که هم اکنون وجود خارجی ندارد و  به گواهی تاریخ با روشی بسیار فجیع تر از کور شدن، توسط مختار هلاک شده است، حس بیزاری خود را از این شخصیت به صورت کاملاً محسوس و عاطفی به مخاطب القا می کند. کلمات «گوریدین»، «نیسگل» و «تیلیت قان» نیز از دیگر واژه های این شعر هستند که ویژگیی مشابه آن چه اشاره شد، دارند:

 

آتاندا حرمله اوخ کربلاده

«گوریدون» دشمن آغلار لشگر آغلار

رباب، «نیسگل» دوشونده سود گورنده

علیِّ اصغری  یاد ایلر آغلار

علی، شقق القمر، محراب «تیلیت قان»

قولاق ویر، مسجد اوخشار منبر آغلار

 

زبان صميمي و روان:

ممکن است در سایر آثار ترکی شهریار واژه ای استفاده شود که دارای ريشه محلی بوده و دریافتن معنی آن برای تمام مخاطبان میسر نباشد اما زبان بهره گرفته شده در این شعر ساده، روان و از جنس زبان محاوره مردم انتخاب شده است. به طوري كه می توان گفت واژه ای در شعر نیست که پی بردن به معنی آن دشوار باشد.

 

غزل كلاسك با قابليت نوحه و مرثيه:

یکی از مهمترین ویژگی های «نوحه» از دیرباز این است که معمولا در دسته های عزاداری و سینه زنی افراد عزادار با توجه به قالب نوحه (مخمس، مسدس و …) یک «شاه بیت» از کل نوحه را انتخاب می کنند و در فواصل مشخصی از خوانش «نوحه خوان» آن را تکرار می کنند. این شعر علی رغم این که بیشتر یک غزل کلاسیک ترکی محسوب می شود اما از ویژگی اشاره شده، بی نصیب نمانده است. به طوری که عموم مردم عزادار از بیت نخست آن به عنوان –اصطلاحاً- «پاسخ» فرد نوحه خوان استفاده می کنند.

فرشید باغشمال

برچسب‌ها, , ,



دیدگاهها (۰)



آخرین اخبار